Kilka słów o krakowskich witrażach.


Uwielbiam witraże, te ich subtelną grę światła, kolorów, motywów. Doceniam ich kruchość i niepowtarzalność, wartość pracy i staranności jakich wymagają. Fascynuje mnie, że są wstanie odmienić każde wnętrze od gotyckich katedr, przez modernistyczne kamienice, po pawilony z XXI wieku. Nie wiem czy bardziej przemawia światło, czy kolor. Bardzo prawdopodobne, że wszystkie te czynniki odgrywają równie ważną rolę. Witraż jest ozdobą i ważnym symbolem. Kolorowe szkiełka potrafią przenosić treści historyczne, legendy, treści religijne, narodowe, botaniczne, estetyczne. Każdy najdrobniejszy element jest ważny. Co ciekawe w dzień witraż pokazuje ukrytą w nim treść tym, którzy są w środku; ci, którzy są na zewnątrz nic nie widzą. Gdy jest ciemno okno witrażu promienieje na zewnątrz. Pod jednym warunkiem: że w środku zapalone jest światło. Wtedy ci, którzy są na zewnątrz, mogą zobaczyć... Tajemnica światła, które rozjaśnia mrok. A jak dodamy, że z mnóstwa różnorodnych kawałków - różnych pod wieloma względami - można stworzyć misterną, doskonałą całość, to zaczyna brakować słów. W rodzimej Warszawie historycznych witraży z oczywistych względów jest  nie wiele. W Ożarowie Mazowieckim tuż przy granicy z Warszawą jest jeden z największych w Polsce. Ale są inne miejsca. Są w Polsce wspaniałe witraże. Cenię witraże i jestem dumna, że wśród najpiękniejszych i wyjątkowych są krakowskie projekty. Ten wpis będzie im poświęcony. Oczywiście Ameryki nie odkryję, o tych witrażach powstają prace doktorskie, istnieją trasy turystyczne, wystawy, a nawet żywe muzeum, ale postaram się wrzucić coś nie coś dla amatorów kolekcjonujących doznania witrażowe. 

 Niby nic, wystarczy dokonać dobrego wyboru. Witraż to bowiem sztuka wyboru: linii, barwy, rodzaju szkła, jego przezroczystości i cięcia. 


 

Najpierw powstaje karton, czyli projekt w skali 1:1, kontury przerysowuje się na brystol, z niego wycina szablon, który nada kształt przeźroczom. Te układa się jak puzzle, przykleja woskiem do tafli szkła okiennego, maluje, wypala... i w ten sposób tworzy dzieła sztuki. 

 


Nie wiem kiedy witraże mnie tak urzekły, ale zawsze je lubiłam. Te krakowskie zapewne zapadły mi w pamięci dzięki Stanisławowi Wyspiańskiemu. I tak dokładnie zaczęłam się im przyglądać wraz z podziwianiem oryginalnych kartonów do znanych witraży. To wtedy oprócz samych wrażeń z barw malowanych światłem, pojawił się zachwyt nad misternym ich wykonaniem.  

 


 WITRAŻE STANISŁAWA WYSPIAŃSKIEGO

 



Zaczęło się od monumentalnej wystawy poświęconej Stanisławowi Wyspiańskiemu w Muzeum Narodowym w Krakowie, która była prezentowana od jesieni 2017 roku aż do maja 2019 roku. To tam z pośród prawie 1000 jego dzieł zostały zaprezentowane kartony  i odtworzone projekty witraży tego genialnego artysty. 

 WYSTAWA WYSPIAŃSKI 2017-2019

Stanisław Wyspiański jeszcze za swego życia podarował Muzeum pastelowe arcydzieła: projekty witraży do okien katedry krakowskiej. Wystawa Wyspiański. Nieznany - poświęcała sporo miejsca tematyce witraży. Można było z bliska przyjrzeć się kartonom i projektom, które stworzył. Tym zrealizowanym i tym, które zostały na papierze.  

 

Żywioł wody. 1987r, Jest to tzw. karton, czyli projekt witraża w skali 1:1. Kosaćce, zwane popularnie irysami.  

Jedna z pierwszych sal poświęcona była witrażom z kościoła franciszkanów w Krakowie. Na postumentach leżały długie: 8,5 metrowe, oryginalnej wielkości projekty.  Muzeum nie miało tak wysokich sal, aby pokazać je w pionie. Za to możne je było podziwiać zarówno z bliska, jak i oglądać z góry. W Żywiołach wody  kontury roślin tworzą płynnie wijące się linie. Całość pracy została zestrojona za pomocą chłodnej palety barwnej. Warto przyjrzeć się uważniej kartonowi, by dostrzec naniesione ołówkiem przez Wyspiańskiego oznaczenia. Tworzą one siatkę liter i cyfr, które opisują barwę poszczególnych elementów kompozycji witrażowej.

 
Bóg Ojciec- Stań się, projekt witraża, 1904; karton w skali 1:1

 Jak relacjonował Julian Pagaczewski: „Gdy miano przystąpić do wykonania witraża z Bogiem Ojcem do zachodniego okna kościoła Franciszkanów, rozłożono w jednej z sal Muzeum Narodowego w Sukiennicach karton, a z witrażarni przysłano kasetę z ponumerowanymi próbkami barwnych szkieł. Przybyły do Muzeum Wyspiański dobierał szkła, spoglądając na nie pod światło i porównując ich odcienie z barwami na kartonie.



Bóg Ojciec- Stań się - detal dłoni

W grudniu 1897 roku karton z Bogiem Ojcem, wraz z pozostałymi projektami witrażowymi do kościoła oo. Franciszkanów, został pokazany na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (TPSP) w Krakowie. Wyspiański za karton do witraża Św. Franciszek otrzymał pierwszą nagrodę w wysokości 1000 zł reńskich. Następnie Artysta prezentował swoje kartony w warszawskim towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych na przełomie stycznia i lutego 1898 roku. Kartony witrażowe Wyspiańskiego zostały nagrodzone poza konkursem.

 


 Stanisław Wyspiański, Polonia. Projekt witraża "Śluby Jana Kazimierza" do okna prezbiterium katedry lwowskiej (część górna), 1894 r. Ciekawa forma prezentacji na Wystawie: Polonia przeglądała się w lustrze. Dzięki temu można było dostrzec więcej szczegółów. W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie znajduje się wykonany przez Wyspiańskiego w technice olejnej projekt witraża, jak również zespół rysunków i pasteli przygotowawczych do tego dzieła, a także pastelowa replika namalowana na zlecenie Juliana Nowaka

 




Stanisław Wyspiański, Apollo- System astralny Kopernika. Projekt witraża dla Towarzystwa Lekarskiego w Krakowie
 


Kolejnym ciekawym spojrzeniem może być kontemplacja kartonu witrażu Apollo dla domu Towarzystwa Lekarskiego. Wyspiański zaprojektował zarówno elementy wykończenia wnętrza, (balustradę schodów, posadzki, polichromie), jego wyposażenie: meble, żyrandole oraz wspaniały witraż. Witraż został całkowicie zniszczony pod czas II wojny światowej. Na szczęście został zrekonstruowany przez krakowskie Muzeum Witrażu, z użyciem szkieł produkowanych dziewiętnastowiecznymi metodami w hucie w Bawarii

 

 To projekt witraża Artysta wykonał go zaledwie w siedem tygodni. Przedstawia Apolla, którego starożytni czcili jako boga między innymi piękna i światła, patrona lekarzy i wszelkich sztuk. Otaczają go personifikacje planet. Autor wyraźnie podzielił je na męskie, widoczne na lewo od Apolla oraz żeńskie, usytuowane u dołu i po prawej stronie. Planet jest siedem wraz  z Księżycem. Taki bowiem Układ Słoneczny znano w czasach Mikołaja Kopernika. W ten sposób Wyspiański złożył hołd teorii heliocentrycznej wielkiego astronoma. Wyspiański nie byłby jednak sobą, gdyby nie wzbogacił oglądanego przez nas dzieła o mniej oczywiste znaczenia. Witraż o nowoczesnej i syntetycznej formie jest jednym z najbardziej oryginalnych dzieł Wyspiańskiego.

 


Ciekawostka: w tym samym okresie co wystawa krakowski sąd zajmował się m.in. procesem wytoczonym Skarbowi Państwa przez wnuczkę artysty, Dorotę Wyspiańską-Zapędowską, dotyczącym ustalenia własności i wydania kartonu witraża „Chrystus Ukrzyżowany” znajdującego się w depozycie. 

 

  "BAZYLIKA FRANCISZKANÓW" - pomnikiem Stanisława Wyspiańskiego


Gotycka Bazylika św. Franciszka z Asyżu w Krakowie to zabytkowy kościół i klasztor franciszkanów. Świątynię ufundowano w XIII wieku (ok. 1236–1237 roku), a w 1920 roku papież Benedykt XV nadał jej tytuł bazyliki mniejszej. Bazylika przyciąga swoim pięknem, wystrojem i całą gamą barw. Jest to w dużej mierze zasługą Stanisława Wyspiańskiego. 


 

Najwybitniejszym dziełem Wyspiańskiego w bazylice są zaprojektowane przez niego witraże,  wykonane w Innsbrucku w latach 1899-1904. 





Okna Wyspiańskiego należą niewątpliwie do najwybitniejszych dzieł witrażowych tamtej epoki na świecie. /prof. Krystyna Pawłowska/

witraże usytuowane wysoko wzdłuż korpusu nawy


  Sześć zaprojektowanych przez Wyspiańskiego okien znajduje się w prezbiterium, czyli wschodniej części kościoła mieszczącej ołtarz.
 
  OGIEŃ
 


 

W prezbiterium, po północnej stronie, dwa wielkie witraże ukazują żywioł ognia - na pierwszym z nich widać płonące kłody drzewa, a nad nimi strzelające w górę żółte i niebieskie płomienie; 

 




 


w drugim ten sam żywioł symbolizowany został przez czerwień kwiatów. 



 Po lewej stronie „Błogosławiona Salomea”, tchnąca podobnym mistycyzmem.  Postać bł. Salomei przedstawiona jest w habicie klaryski, z wypadającą z rąk koroną, powyżej lilie, symbol dziewiczej czystości.



 Widok z Placu Wszystkich Świętych.

z zewnątrz


WODA

 


Po stronie południowej prezbiterium dwa witraże ukazują żywioł wody w postaci kwiatów: irysy, lilie wodne i grzybienie oraz stawów, jezior i rzek. 


Połączył on swoje zamiłowanie do motywów roślinnych z ideami franciszkańskimi. Podkreślał organiczną spójność świata stworzonego przez Boga. Człowiek był w tym świecie tylko jednym z wielu elementów obok świata planet, zwierząt i roślin.
 

 Zachwycający sąsiedni witraż - przebóstwiony Chrystus w postaci serafina, który przeniknięty niezmierzoną miłością, unosi się nad św. Franciszkiem, jak gdyby chciał wyciągniętymi ramionami uśmierzyć jego ból w chwili, gdy na jego ciele ukazują się stygmaty.  

 


  „Święty Franciszek”, patrona tej świątyni, stojący boso wśród gałązek krzewów z uniesioną ku niebu twarzą, otrzymującego stygmaty. Nad nim Artysta przedstawił wizję Chrystusa, którego wyciągnięte ręce ze stygmatami zdają się uśmierzać ból świętego.

 


 BÓG

 Arcydziełem w skali światowej z przełomu XIX i XX wieku jest ogromny witraż Wyspiańskiego, znajdujący się w oknie nad chórem.

 Dynamika płynnych linii nadaje wrażenie chaosu, z którego wyłonił się świat. Faliste wstęgi, kaskady barw, błyski piorunów otaczają centralną postać Boga, którego władczo uniesiona ręka zdaje się nakazywać „Stań się!” Na tle zimnych zieleni, błękitów i fioletów jaśnieje złotem twarz i ręka Stwórcy.
 
Witraż „Bóg Ojciec wydobywający świat z chaosu”: nazywany też „Stań się”, „Stworzenie świata” albo „Bóg Ojciec”

 Jest monumentalnych rozmiarów: wysoki na ok. 8,5 m i szeroki na ok. 3,9 m. główna część witraża jest w kształcie pionowego prostokąta, a górna zwieńczona ostrołukiem. 
 
Wyspiański ukazał cały akt stworzenia rozgrywający się w jednym momencie. Na witrażu znalazły się wyobrażenia rodzących się żywiołów: Powietrze to wiatr targający szaty Boga, Woda to kłębiące się fale, Ogień płomienie, Ziemię reprezentują abstrakcyjne, brązowe pasma. W ten sposób witraż „Stań się!” dopełnia wyobrażenia żywiołów z okien w prezbiterium. Elementy te zajmują jedynie niewielki fragment kompozycji, którą niemal w całości wypełnia postać Boga Ojca.
  
Tak pisał o witrażach sam Stanisław Wyspiański do swego przyjaciela Lucjana Rydla 3 lipca 1897 roku:


„Witraże idą świetnie i będą bardzo ładne. Są oczywiście zupełnie nowe, i całe na wskroś nowe, moje, caluśkie moje, bez hamulca żadnego, ani bez cienia hamulca jakiegokolwiek personifikowanego. Wszystkich architektów wyrzuciłem od siebie za drzwi, Ja dopiero jestem architekt prawdziwy – i taki jakiego by było potrzeba”. 
 
5 lipca: „Właśnie ukończyłem rysować witraż trzeci z rzędu. Jak ci wiadomo będą one przedstawiać żywioły. Otóż żywioł wody już mam. Obecnie rysuję żywioł ognia". 
 
„Ogień przedstawiłem uduchowiony w liliach pąsowych, płomykowych i makach. Zaś irysy, grzybienie płaskolistne i grądziele bawią się we wodzie.” 

 


Praca nad zleceniem okazała się trudna ze względu na różnice zdań między Wyspiańskim i franciszkanami. Wielkie przykrości przeżywał Artysta w związku z witrażem – „Błogosławiona Salomea”. Pierwotnie zaprojektował witraż o innej treści, przedstawiający „Trzy polskie mniszki”, błogosławione: Salomeę, Kingę i Jolantę. U Wyspiańskiego dochodzą w nim do głosu oryginalne i wzniosłe idee, a także głębia wewnętrznych przeżyć, co skutkowało dramatycznym rysem jego dzieła. Mimo to zmienił projekt. Poprzestał na wizerunku samej błogosławionej Salomei. Projekt nie zyskał aprobaty. W wyniku sporu, wykorzystując kwiatowe tło do projektu witraża Wyspiańskiego, wtopiono w nie postać namalowaną przez Władysława Rossowskiego. Natomiast karton „Błogosławiona Salomea” nabyła prawdopodobnie p. Pareńska. Wisiał w jej salonie, później u najstarszej córki w jej lwowskim mieszkaniu. Dopiero po śmierci Wyspiańskiego, w oknie kościoła Franciszkanów – obok witraża „Św. Franciszek” – znalazła się „Bł. Salomea” jego projektu. Co stało się z Salomeą według projektu Rossowskiego? Po demontażu witraż został przeniesiony na krużganki i tam możemy go podziwiać w jednym z dużych okien.

 


Ciekawostka: Powstało widowisko „Poezja witraży” na podstawie scenariusza prof. Jacka Popiela z muzyką Stanisława Radwana - wystawiane w 2007 i 2026 roku. Scenariusz widowiska opiera się na korespondencji Stanisława Wyspiańskiego, w której zawarta jest wizja polichromii i witraży zrealizowanych w Bazylice św. Franciszka z Asyżu w Krakowie.

 


Witraże figuralne (m.in. „Bóg Ojciec”, „Błogosławiona Salomea” i „Św. Franciszek”) zostały zdemontowane przez franciszkanów w 1944 roku i złożone w piwnicach, aby uchronić je przed zniszczeniem.

„Witraże Wawelskie 1900-1901”

 

 Od 1900 roku Wyspiański zaczął projektować witraże do wewnętrznych okien ambitu nad prezbiterium Katedry Wawelskiej. Cykl przedstawiał postaci tworzące heroiczną i tragiczną historię polskiego narodu. Zachowało się 15 projektów i kilka rysunków przygotowawczych. 

 

 

W skali 1:1 Wyspiański wykonał jedynie postaci Kazimierza Wielkiego, Henryka Pobożnego, św. Stanisława oraz Wandy.

 


"Pawilon Wyspiańskiego"

Często nazywany Pawilonem Wyspiański 2000 to nowoczesny budynek wystawienniczo-kulturalny w Krakowie, znajdujący się na Starym Mieście przy ul. Grodzkiej 19 róg placu Wszystkich Świętych 1–2, tuż obok Bazyliki franciszkanów z najwspanialszymi witrażami Artysty. Szklany budynek przysłaniają ruchome cegiełki z motywami liści kasztanowca. Dozują one światło tak, by maksymalnie wyeksponować witraże znajdujące się wewnątrz budynku. Pawilon powstał w 2007 roku, czyli w stulecie śmierci artysty. Wewnątrz znajduje się płaskorzeźba wykonana na podstawie witraża 'Bóg Ojciec. Stań się', znajdującego się w pobliskim kościele franciszkanów. Płaskorzeźba wykonana została z myślą o niewidomych turystach.

 


 Pomysł zgłosił w 1998 roku reżyser Andrzej Wajda w ramach przygotowań do obchodów Kraków 2000 – Europejska Stolica Kultury. Projekt opracował krakowski architekt Krzysztof Ingarden (na bazie wcześniejszej koncepcji konkursowej Nonchi Hwafonga Wanga). 


 W budynku znajdują się trzy niezrealizowane za życia artysty witraże projektowane dla Katedry Wawelskiej. Na umieszczonych w wapiennych ramach witrażach, wykonanych przez Piotra Ostrowskiego w Krakowskim Zakładzie Witrażów S.G. Żeleński, widnieją wizerunki szkieletów Kazimierza Wielkiego, Henryka Pobożnego oraz św. Stanisława. Niektórych ten projekt przeraża. Święty i książę są przedstawieni na nich w momencie śmierci, natomiast wizerunek Króla – goła czaszka w królewskiej koronie – odpowiada temu, co zobaczył Stanisław Wyspiański po otwarciu trumny monarchy.

 


 Witraż św. Stanisława pokazuje patrona Katedry Wawelskiej w trumnie. Wzniesiona lewa ręka umieszczona jest w relikwiarzu. Poniżej dwie nogi - to wota ofiarowane przez wiernych za cudowne uleczenie. Po lewej stronie znajduje się postać płaczącego anioła, a poniżej anioła zgaszona świeca i opadający w dół witraża dym.

 


 Uzupełnieniem witrażu jest wiersz Wyspiańskiego:

Przekląłem króla, ja niepomny,
że z królem naród pada, -
że będzie kiedyś dziad bezdomny
co jeno śpiewem żalów gada,
że miasto miecza lira dźwięknie
i że on lud, gdy skargą jęknie,
to kurhan dźwignie ogromny, -
o Boże, kiedyż miecz zaszczęknie,
O Panie, kiedyż miecz zawłada.

Chociażby miecz na moją głowę
miał spaść i świętość zburzyć,
i męki wskrzesić Chrystusowe
i na mnie mord powtórzyć...
chociażby męki przyjąć nowe,
by jeno onym służyć,
by się doczekać i doprosić
chwili,by onym łaskę głosić!

 



Witraż Kazimierza Wielkiego nawiązuje do śmierci króla oraz przypadkowej ekshumacji w 1869 roku. Według kronik pisanych przez Janka z Czarnkowa król polował w lasach w okolicach Przedborza, spadł z konia i złamał nogę rannego przywieziono do Krakowa i tutaj zmarł w roku 1370. Zbliżała się 500 rocznica śmierci Kazimierza Wielkiego. Chcąc uświetnić uroczystości z tym związane zaczęto remontować nagrobek, spodziewając się, że ciało króla znajduje się pod posadzką, pomnik zaś jest pusty. Wbrew oczekiwaniom, ciało króla znaleziono w sarkofagu. Oba te zdarzenia Stanisław Wyspiański ukazał na witrażu. Kazimierz Wielki zamiast nogi prezentuje piszczel, zamiast twarzy widnieje czaszka. W pasie widać mur przypominający o przysłowiu 'Zastał Polskę drewnianą, zostawił murowaną', jednocześnie będący przeniesieniem tegoż samego wizerunku z sarkofagu króla.


 Uzupełnieniem witraża jest wiersz:

Już stokiem wzgórza gromnic żar ofiarny
wije się rzeką świateł, co migocą;
wlókł się olbrzymi wóz, całunem czarny
wśród masztów, których chusty się szamocą;
wicher żałosny zawiewał cmentarny;
jakby w godzinę duchów przed północą.
- Tam proch królewski mój ze czcią wieziony.
W taką to chwilę ja widmem zjawiony,

stałem się Duch, modlitew wskrzeszon cudem,
a strzęp mych szat powionął nad ich głowy,
gdym ja w koronie widmo gadał z ludem,
cienie po baszcie chwiejąc wawelowej
olbrzymie! snadź-że byłem wielkoludem; -
dreszcz przez nich biegł, poczuli dech grobowy.
- Biłem w nich krzykiem mej piersi spróchniałej,
a echo się po Polsce niosło całej.



Witraż Henryka Pobożnego przedstawia księcia w chwili agonii. W pierś wbity jest grot, z miecza spływają dwie strużki krwi.


 

 Uzupełnieniem jest wiersz:

Koronę myśmy tobie pokazali,
którą, jak król rządzący, nosić miałeś;
lecz wiedz już, że nie ona cię utrwali.
Jako za wiarę żywot pod nóż dałeś patrz,
purpurową łuną Bóg cię chwali
jako olbrzymie zjawisko powstałeś.
Wstań, widmo święte w płomieniach i dymie!
Wstań, książę Sławny - śmierć tobie na imię!
                                                        /https://przewodnicypokrakowie.pl/

 

 


Krakowski Zakład Witrażów S.G. Żeleński

 

 Z Głównego Gmachu Muzeum Narodowego w Krakowie musimy przejść raptem kilkaset metrów, a właściwie pokonać skrzyżowanie. W Alei Krasińskiego pod numerem 23 stoi zbudowana w 1906 roku na zamówienie Stanisława Gabriela Żeleńskiego specjalna kamienica - Zakład Witrażów S.G. Żeleński. 

 


  Przeżył swoje lata świetności z II Rzeczpospolitą i zakończył swój wolny żywot w momencie upaństwowienia w 1952 r.


 W 2019 roku nie udało mi się godzinowo dopasować pobytu i zwiedzić to miejsce, choć już z ich pracą nad przywracaniem polskiego dziedzictwa witrażowego się zetknęłam. Nadrobiłam po pewnym czasie.

 



 Nim tam trafiła, obejrzałam wystawę Światłem Malowanie. Witraże i mozaiki z Krakowskiego Zakładu Witrażów S.G. Żeleński (1902–1952) w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej. 

 


Wystawa „Światłem malowanie” była pierwszą wystawą, która prezenentowała zachowany dorobek Krakowskiego Zakładu Witrażów i Mozaiki działającego przez blisko pół wieku pod szyldem S.G Żeleński.

 


 Na wystawie w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej jest prezentowana zaledwie cząstka ocalałych projektów i kartonów oraz witraże, które nie wymagały demontażu z okien i są w formacie odpowiednim do ekspozycji w przestrzeni muzealnej sali. Koniecznym było uzupełnienie ich o i fotografie archiwalne i współczesne fotogramy – inaczej widzowie nie mogliby zobaczyć najbardziej rozpoznawalnych młodopolskich witraży.

 




Wybrano prace tylko około 30. (spośród ponad 150.) autorów współpracujących z Zakładem. Świadomie zrezygnowano z prezentacji szeroko znanych prac Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera, czy ostatnio pokazanych Włodzimierza Tetmajera, na rzecz artystów mniej znanych lub znanych z uprawiania innych pól sztuki.

 

Większość dzieł zgromadzonych na wystawie nigdy nie była wystawiana. Szczególnie wiele jest prac Franciszka Mączyńskiego, który jako projektant był związany z Zakładem od samego początku, a od 1921 był kierownikiem artystycznym (tę funkcję ustanowioną przez Żeleńskiego jako pierwszy pełnił Jan Bukowski) i Stefana W. Matejki w 1907–1914 kierującego działem figuralnym. /https://maw.art.pl/

 


Ważnym artystą, który był związany z Zakładem to Henryk Uziembło [1879-1949]. Na wystawie został zaprezentowany jeden z najwspanialszych kartonów, jakie powstały dla tego Zakładu – projekt witraża zatytułowany „Wiosna”, ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Sam witraż został wykonany w 1909 roku w Krakowskim Zakładzie Witrażów S.G. Żeleński. Zachowany w oryginale zachwyca kolorami i malarskim ujęciem tematu. Wraz z innymi przeszkleniami autorstwa tego samego artysty jest cenną ozdobą gmachu dawnej Izby Rzemieślniczej przy ulicy świętej Anny 9, klatka schodowa I.

 


 Cudownie kolorowy witraż, idealnie skomponowany i wyważony w proporcjach zdobi od 1911 nadświetle bramy frontowej kamienicy zaprojektowanej przez Filipa Pokutyńskiego. W dolnych partiach doskonale widoczna sygnatura Krakowskiego Zakładu Witrażów i Mozaiki S.G. Żeleński. W kwestii autora projektu literatura przedmiotu wskazuje na Stefana Matejkę.

 


 Projekt  - karton, witrażu św. Barbara Adama Stalony-Dobrzańskiego dla Akademii Górniczo-Hutniczej, sam witraż po wielu perturbacjach trafił w miejsce przeznaczenia do westybulu przy Aleja Mickiewicza 30, choć zawisł trochę wyżej niż pierwotnie projektowano.  

 


 Po sąsiedzku:



 

 „Taniec egzotyczny” z 1936 roku czyli witraż wmontowany w drzwi. Jak widać świeckie witraże miały też swoje miejsce w ich pracowni. 

 


 Ucieczka do Egiptu - witraż Stanisława Wyspiańskiego (1891) z cyklu Życie i przodkowie Marii w oknie zachodnim kościoła Mariackiego w Krakowie. On tak bardzo się podobał, że Zakład Żeleńskich wykonywał też mniejsze wersje tego witraża dla prywatnych nabywców. I taką replikę, wykonaną dla Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie w 1926 r., czyli wiele lat po powstaniu pierwotnego witraża, można było zobaczyć na warszawskiej wystawie.

 


 Po tej wystawie na nowo wzmogło się wewnętrzne przynaglenie, że trzeba wreszcie zobaczyć słynny zakład budowany na modłę zachodnią, ze specjalnymi wysokimi pracowniami, składami i piecami oraz oknami wychodzącymi na właściwą stronę ku słońcu. W końcu nie trudno podpisać się pod stwierdzeniem, że "S.G. Żeleński to nie byle jakie nazwisko a zarazem nazwa własna firmy Krakowski Zakład Witrażów i Fabryka Mozaiki."


Pracownia i Muzeum witrażu w XXI wieku. 

 Krakowski Zakład Witrażów S. G. Żeleński nieprzerwanie funkcjonuje do dzisiaj. W 2000 roku został zakupiony przez Piotra Ostrowskiego, który oprócz pracowni urządził tutaj muzeum witraży. Co ważne uzyskał on zgodę potomków rodziny Żeleńskich na kontynuowanie działalności pod oryginalną nazwą oraz używanie oryginalnej identyfikacji wizualnej, w tym loga zaprojektowanego dla zakładu przez prof. Jana Bukowskiego w 1904 roku. Powstała pracownia, w której zwiedzający od progu spotykają artystów i rzemieślników przy codziennej pracy. Mogą oni obserwować wszystkie etapy powstawania witrażu: od szkicu i cięcia szkła, przez malowanie farbami, po lutowanie ołowiem i ostateczny montaż. Dzięki temu warsztat zachował autentyczną atmosferę sprzed stu lat. 

 


Wizyta w Muzeum Witrażu pozwala spojrzeć na witraże z innej perspektywy.

  



 Kręconymi metalowymi schodkami wchodzimy na piętro do wysokiego na sześć metrów, doskonale oświetlonego ogromnymi oknami pomieszczenia Malarni. Okna skierowane są na północ, aby światło rozchodziło się w pomieszczeniu równomiernie.

 



 Malarstwo polega na nakładaniu na powierzchnię szkieł warstw specjalnej farby (patyny). Jest to barwnik z drobinami kolorowego sproszkowanego szkła. W warstwie tej rysuje się pędzlem kształty, które utrwala się następnie w piecu w temperaturze 600-800 stopni Celsjusza. Nierzadko proces rysowania i wypalania powtarza się dla jednej kompozycji aż 20 razy.

 


 Ostatnim pomieszczeniem jest Pokój -  Galeria Młodopolskich Mistrzów Witrażu – stała ekspozycja prezentująca oryginalne witraże i szkice Wyspiańskiego, Mehoffera, Adolfa Jastrzębowskiego i Stefana Matejki.


 

 Zgodnie z deklaracją placówki, jest to jedyne miejsce w Polsce, gdzie można zobaczyć witrażowe dzieła godnych uwagi artystów z początku XX w. Eksponuje się w nim prace czterech najważniejszych witrażystów – współpracowników Zakładu S.G. Żeleńskiego. 


 

 Dzieła projektu Mehoffera, Matejki i Jastrzębowskiego zostały wykonane w naszej pracowni w I połowie XX wieku, pod osobistym nadzorem artystów. Natomiast witraże wg projektu Wyspiańskiego zostały wykonane w latach 2016-2019 przez Piotra Ostrowskiego, dyrektora artystycznego pracowni, w ramach stworzonego przy niego cyklu „W budowie”.

 



Najbardziej tradycyjne w charakterze – ewoluujące z biegiem lat od historyzmu do secesji – są witraże Stefana Matejki, specjalizującego się w kompozycjach wielopostaciowych. Był on także mistrzem dekoracji ornamentalnych, podobnie jak Wojciech Jastrzębowski. W galerii oglądamy witraże tego ostatniego  wykonane w stylu art deco. Jastrzębowski był uczniem Józefa Mehoffera. 

 



 

Na ekspozycji znajduje się witraż Mehoffera przedstawiający św. Teresę z aniołami. Był on przeznaczony dla kościoła parafialnego w Turku w Wielkopolsce. Wysłano go zleceniodawcy 3 września 1939 r., lecz z powodu działań wojennych transport został zawrócony i powrócił do Krakowa.  /Antoni Adamski/ 

 


 Cykl - W budowie

 Jednym z najciekawszych przedsięwzięć Muzeum Witrażu jest cykl „W budowie”. Ów cykl jest unikatowym pomysłem Piotra Ostrowskiego, dyrektora artystycznego Pracowni i Muzeum Witrażu. Projekt ma na celu powoływanie do życia dawnych, zapomnianych lub niezrealizowanych arcydzieł witrażowych najwybitniejszych polskich i zagranicznych artystów. Ten długofalowy projekt ma na celu stworzenie największej w Polsce i jednej z największych w Europie kolekcji sztuki witrażowej. Będzie ona obejmowała zarówno dzieła nawiązujące do bogatej polskiej tradycji i historii sztuki witrażowej, jak i efekty współpracy z najważniejszymi postaciami współczesnej sztuki związanej ze szkłem. Każdy projekt pomyślany jest jako odpowiednik wystawy czasowej – goście naszego muzeum mogą na żywo oglądać kolejne etapy powstawania dzieł. 

 


 Każde przedsięwzięcie w ramach cyklu jest traktowane jako osobna opowieść. Obejmuje historię projektu, jego znaczenie, przygotowanie materiałów i wykonanie kompozycji. Dla zwiedzających ważne jest to, że proces może być obserwowany na żywo.


 

 
Dotychczasowe odsłony cyklu

1. „Apollo” – Jednym z najbardziej znanych przedsięwzięć cyklu jest „Apollo w budowie”. To realizacja projektu Stanisława Wyspiańskiego, nad którym pracownia pracowała w latach 2016–2017. Witraż był szczególnie interesujący, ponieważ stanowił rzadki przykład świeckiego projektu witrażowego artysty.  Projekt „Apollo w budowie” został nagrodzony Sybillą 2017 w konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku. 



 


2. „Polonia” – monumentalny witraż patriotyczny według projektu Stanisława Wyspiańskiego, ukończony i odsłonięty pod koniec 2019 roku. 
Artysta opracowywał tę kompozycję w latach 1894–1904 z myślą o katedrze we Lwowie, ale dzieło nie zostało wówczas wykonane w szkle. Projekt był odważny, symboliczny i trudny w odbiorze. Wyspiański nie zgodził się na zmianę koncepcji, dlatego praca nie doczekała się realizacji za jego życia.

 Prace trwały dwa lata i wymagały użycia ponad 1,5 tysiąca kawałków szkła

  Gotowa kompozycja składa się z sześciu kwater oprawionych w ołów. Ma niemal 3 metry wysokości i 1,5 metra szerokości. Ponoć najtrudniej było z twarzą Polonii, dopiero trzecia próba trafiła ostatecznie do gotowego okna.  

 


3. „Schreiter w budowie” - 
Profesor Johannes Schreiter to jeden z najważniejszych współczesnych artystów europejskich pracujących ze szkłem.  Sam prof. Schreiter z entuzjazm odniósł się do naszego pomysłu i wybrał projekt do realizacji: miał on być pierwotnie  przeznaczony do kaplicy elektorskiej przy katedrze koronacyjnej we Frankfurcie, jednak zmieniła się koncepcja wystroju jej wnętrza i projekt ten nie został  nigdy wcześniej wykonany w szkle. 

 


Powstał współczesny projekt, nad którym zespół pracował kilka lat. Realizacja witraża przypadła na lata 2019–2024. 

 


Witraż można podziwiać dziś w kolekcji Muzeum Witrażu.





4. „Wiosna w budowie” – Wśród realizowanych przedsięwzięć znalazła się również „Wiosna” projektu Kazimierza Sichulskiego – artysty zafascynowanego naturą Karpat, folklorem i kulturą Huculszczyzny. Przedstawia on postaci zanurzone w bujnej zieleni i odwołuje się do charakterystycznej dla artysty wrażliwości na ludowość i świat przyrody. Na ten projekt nie mogę się doczekać. 

 


 Wchodzimy wyżej po pięknych, drewnianych schodach i zadzieramy głowę. Podziwiać możemy geometryczny świetlik, który nawiązuje stylistycznie do zdobień na balustradzie. 

 


Jak podaje Pani Grażyna Fijałkowska w najnowszym opracowaniu "Krakowski Zakład Witrażów S.G. Żeleński" Tom 2, s. 852, świetlik został wykonany w 1994 roku. 

 


Do I wojny światowej Zakład S.G. Żelińskich działał głównie w Galicji, realizując zamówienia do kościołów i do wnętrz świeckich. W Królestwie Polskim miał konkurencję w polskich firmach czynnych w Warszawie. W Wielkim Księstwie Poznańskim, pozbawionym polskich pracowni, Polacy składanie zamówień w Krakowie uznawali za patriotyczny obowiązek. W Odrodzonej Polsce, prowadzony przez Izę Żeleńską, zakład dominował na obszarze całego kraju, a najbardziej awangardowe dzieła pojawiły się w gmachach autonomicznego województwa śląskiego. Po II wojnie światowej realizował znakomite projekty do kościołów, m.in do kaplicy arcybiskupów warszawskich przy ul. Miodowej. Pomysł ikonograficzny ułożył ks. prymas Stefan Wyszyński. To są witraże, wykonane jeszcze w duchu secesji. Zadziwiające jest, że w czasie kiedy w sztuce polskiej dominował socrealizm, Zakład Żeleńskich jeszcze tworzył sztukę w zupełnie innym stylu. Kontynuowali tradycję „Arts and Crafts” aż do 1952 roku w sposób nieprzerwany. W 2000 roku zakład został przejęty przez artystę Piotra Ostrowskiego. Odnowiono historyczne wnętrza. Cztery lata później powstało Muzeum i Pracownia Witrażu, które połączyły działalność artystyczną z edukacją i udostępnianiem historycznego zakładu zwiedzającym. Kolejne nagrody potwierdzają jakość powstałej nowej odsłony krakowskiego Zakładu.

 

Detal „Chrystus Pantokrator”, 1921 roku według projektu Stefana Matejki.

 Sukces omawianego Zakładu był możliwy też dzięki wprowadzeniu witraży do kamienic, gdzie zaczęły wypełniać prześwity i świetliki bram wejściowych oraz okna klatek schodowych. W przypadku tych ostatnich chodziło przede wszystkim o odcięcie się od najczęściej nieciekawego „zaplecza” budynku, a więc oficyn. Część projektantów kamienic współpracowała z Zakładem Żeleńskiego, czego świetnym przykładem jest postać Władysława Kleinbergera. Witraże można spotkać w jego kamienicach z ul. Ariańskiej 5 i 19, Długiej 32 i 34 oraz były w jego domu przy ul. Siemiradzkiego 3, ale nie zachowały się do dnia dzisiejszego.

 


 

 Kamienice krakowskie

Jest ich wiele, naprawdę wiele. Fenomen witraży w krakowskich kamienicach polega na przeniesieniu sztuki dotąd kojarzonej głównie ze świątyniami do codziennej przestrzeni mieszkalnej. W epoce Młodej Polski i secesji kolorowe szkło stało się wizytówką mieszczańskiego prestiżu. 
 
 

 
Do dziś w mieście zachowało się wiele zachwycających przeszkleń. Wśród wyróżniających się realizacji trzeba wskazać witraże z ul. Piłsudskiego 9. W drzwiach wejściowych oraz w oknach klatki schodowej znajdują się witraże wykonane w Krakowskim Zakładzie Witrażów S. G. Żeleński w 1914 roku. Zanim wejdziemy na piętra, to w nadświetlu bramy frontowej czekają na nas bajecznie kolorowe i lekkie jak wiatr  motyle. 
 

 
 
 Wielobarwne kompozycje maków, irysów i motyli stwarzają bardzo miłą aurę. Górne kwatery okien na klatce schodowej z witrażami z makami i irysami mogą być uchylane. Mechanizm liczący sobie ponad 110 lat  i nadal jest sprawny. To zabytkowy budynek czynszowy w Dzielnicy I. Secesyjna kamienica została zbudowana w latach 1903-1906. Projektantem był architekt Beniamin Torbe.  

 

Oparte o ten sam wzór maki znajdziemy też w nadświetlu bramy z ul. Basztowej 22, a irysy przy ul. Karmelickiej 27. Sielskie widoki ze słonecznikami i roślinami polnymi oraz wiejskie krajobrazy odkryjemy natomiast przy ul. Staszica 12. Jednym z najciekawszych jest zaś anonimowy projekt z ul. Długiej 34, który choć bezsprzecznie wpisuje się w lokalną stylistykę to przedstawia wieś… holenderską! Są też oczywiście watki bardziej lokalne, jak porośnięta topolami aleja, która wędruje bosa kobieta w krakowskim stroju ludowym. Taki witraż spotkamy przy ul. Ariańskiej 5, niedaleko porośniętej szpalerem topoli drogi do Mogiły. /https://lk-projekt.pl/


 Skałka -  Krypty Zasłużonych, zaglądamy do miejsca wiecznego spoczynku mistrza S. Wyspiańskiego. W niewielkim prezbiterium zobaczyć możemy witraż z przedstawieniem Matki Boskiej Częstochowskiej. Postać Czarnej Madonny otaczają malowane sceny z czterema tajemnicami Różańca Świętego. Witraż został zaprojektowany przez Adama Bunscha i wykonany w 1950 roku w Krakowskim Zakładzie Witrażów S.G. Żeleński. 

  
Witraże są to pisma Boże, które wnoszą blask prawdziwego słońca, 
to znaczy Boga, do kościoła, 
to znaczy do serc wyznawców. 
 Guillaume Durand

Kościół p.w. św. Szczepana, ulica Sienkiewicza 19

 



Parafia św. Szczepana należy do najstarszych w Krakowie. Po wejściu do kościoła św. Szczepana, szczególnie w słoneczny dzień, nie sposób nie zauważyć przed sobą witraża układającego się w półokrąg i będącego swoistą nastawą ołtarza głównego.  Jedno z najpiękniejszych prezbiteriów w Krakowie. Siedem potężnych prześwitów okna prezbiterium wypełnia kompozycja poświęcona Matce Boskiej Niepokalanie Poczętej.

 


Kompozycja z przewagą odcieni niebieskiego została zaprojektowana w 1937 roku przez Jana Januszewskiego, wykonana w Krakowskim Zakładzie S.G. Żeleński. Rozbudowana inskrypcja na temat fundatorów witraża znajduje się u stóp Najświętszej Panienki. Napis zasłania ołtarz i z pozycji posadzki jest obecnie niewidoczny. Tekst i tłumaczenie z łaciny przytaczam za opracowaniem Pani Grażyny Fijałkowskiej Witraże w krakowskich obiektach sakralnych: "Roku pańskiego 1937 budowniczy kościoła św. Szczepana, czcigodny ks. doktor Andrzej Moliński i Tadeusz Polaczek - Kornecki dyrektor Tramwajów Krakowskich, dyrektor nowej linii tramwajowej przez Piasek, te okna swoim sumptem ufundował / Projektował Jan Januszewski R.P. 1937". 


Przyglądając się aniołom, które otaczają Matkę Boską, warto szczególnie zwrócić uwagę na postać tego, który głowę ma skierowaną w stronę wiernych. Twarz nosi rysy Janiny Polaczek - Korneckiej, żony fundatora witrażu. Janina zmarła młodo, w 1933 roku. Jej podobiznę odnajdziemy również na innych witrażach fundowanych przez Tadeusza Polaczka - Korneckiego.

 




To nie są wszystkie witraże w tej świątyni.  

 

Witraż poświęcony św. Barbarze składa się tak naprawdę z trzech witraży, a sama postać Świętej zajmuje panel środkowy. Św. Barbara to młoda dziewczyna z czepkiem na głowie i aureolą. W prawej ręce trzyma kielich z Hostią, a lewą przyciska do piersi fragment szala. To właśnie kielich z Hostią pozwala zidentyfikować ją jako św. Barbarę, gdyż jest jednym z jej atrybutów. Na witrażu Św. Barbara umieszczonym po lewej od wejścia do kościoła, ukazany został pierwszy kościół parafialny św. Szczepana, rozebrany na początku XIX wieku.

św. Franciszek, nawa północna, zaprojektowany przez Jana Januszewskiego,1941 r.


Możemy przyjrzeć się witrażom w nawach bocznych: m.in. św. Jana Chrzciciela, św. Barbarę, św. Stanisława, św. Judę Tadeusza, św. Teresę, św. Andrzeja Bobolę, św. Antoniego Padewskiego oraz Ewangelistów (w tym symbole czterech Ewangelistów: człowieka, wołu, orła i lwa).

Zaprojektowany został przez Jana Januszewskiego - po bokach Chrzest Jezusa i Salomea z tacą z głową proroka

Wspaniałym przeszkleniem jest witraż z przedstawieniem św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Witraż projektu Jana Januszewskiego z 1939 roku obejmuje trzy kwatery. W środkowym oknie widzimy świętą Teresę i ukrzyżowanego Chrystusa, boczne okna ozdobione zostały dużymi, różnokolorowymi różami. 

 

Jeśli dobrze wpatrzymy się w kwiaty, to w prawym dolnym rogu ujrzymy jeszcze trzecią postać - młodą kobietę. Jest to Anna Trzaska - Nartowska. Jak czytamy na stronie parafii, Anna będąc w ciąży, musiała dokonać dramatycznego wyboru pomiędzy życiem swoim, a życiem swojego dziecka. Zmarła w wieku 27 lat. I to właśnie jej pamięci poświęcony jest witraż ufundowany przez męża Anny, Tadeusza. Inskrypcja ulokowana u stóp świętej Teresy głosi: "Z NIEBA DESZCZ RÓŻ SPUSZCZĘ NA ZIEMIĘ * MEMORIAE * ANNAE TRZASKA - NARTOWSKA * 26. IV. 1939".

 


 


 Witraże Józefa Mehoffera

 Był jedną z dwóch, najjaśniejszych gwiazd krakowskiego witrażownictwa. Jego krakowska spuścizna  jest niezwykle ciekawa i porywająca. Składa się z realizacji pozostających w kościołach, obiektów w tym kartonów przeniesionych do kolekcji oraz projektów niezrealizowanych. Uczeń Jana Matejki. Przebywając w 1900 we Włoszech, poznał zasady techniki mozaikowej stosowanej w warsztatach w Murano. Artysta wypracował bardzo rozpoznawalny i niepowtarzalny styl. Międzynarodowy rozgłos zdobył Mehoffer jako twórca projektów witraży do gotyckiej kolegiaty św. Mikołaja we Fryburgu w Szwajcarii, które realizował w latach 1895-1936. 

Kartony do katedry we Fryburgu. Akwarela, gwasz, papier naklejony na płótno. 680 x 168 cm,  681 x 166 cm. Muzeum Narodowe w Krakowie

 

Kartony fryburskie Józefa Mehoffera należą do najważniejszych arcydzieł z okresu Młodej Polski. Artysta zaprojektował monumentalnej skali zespół witrażowy, który w historii sztuki polskiej nie ma sobie równych pod względem skali i wartości artystycznej. Co więcej mamy je wszystkie w Krakowie. 
 
 

 
Kartony weszły w skład kolekcji Muzeum Narodowego, stanowiąc kluczowy element zbiorów sztuki Młodej Polski. Jego prace wyróżnia nastrój pogodny oraz eksponowanie aspektów czysto malarskich (barwa, światło, ozdobność).
 
http://www.pinakoteka.zascianek.pl Vita somnium breve. Witraż. 1904. 200 x 166 cm. 

 

Dom Mehoffera przy ul. Krupniczej, oddział Muzeum Narodowego w Krakowie. Można tu obejrzeć wnętrza, w których artysta mieszkał razem ze swoją rodziną od roku 1932 oraz liczne prace, na czele ze słynnym witrażem Vita somnium breve czy też kopie kwater z okna fasady bazyliki Mariackiej, zachowane w nieporównanie lepszym stanie niż oryginały.

 


 Kościół p.w. św. Bernardyna ze Sieny 


 

„Apoteoza św. Szymona z Lipnicy”

przy ul. Bernardyńska 2  w Krakowie znajdziemy przepiękny wizerunek świętego Szymona z Lipnicy. "Solus Deus / Tylko Bóg" projektu Józefa Mehoffera. To duży, pełen ekspresji witraż, który charakteryzuje się rozbudowaną symboliką, mnogością szczegółów. To treść historyczna i dekoracyjność zanurzona w secesyjnej stylistyce. Warto zwrócić uwagę na podpis i rok  - 1944. Mamy tu do czynienia z ostatnim witrażem zaprojektowanym przez Mehoffera. Artysta zmarł bowiem w 1946 roku. Witraż został wykonany w Pracowni Witraży Braci Paczka. Dużą sygnaturę zakładu znajdziemy w lewej dolnej części okna. 

 


Mehoffer się jeszcze pojawi, ale cofnijmy się w czasie. 

 Bazylika Mariacka – witraże średniowieczne





W Krakowie warto zobaczyć witraże zdobiące Bazylikę Mariacką. W trzech oknach zamknięcia prezbiterium bezpośrednio za ołtarzem mariackim zgrupowano gotyckie kwatery witrażowe. Trzy witraże w absydzie są jednymi z najstarszych – wykonano je w średniowieczu, między 1370 a 1400 rokiem. Przedstawiono na nich stworzenie świata według Starego Testamentu, a także sceny z życia Jezusa. 
 
 

 
 Wśród witraży mariackich są m.in. "Męczeństwo świętej" i "Cierniem koronowanie" wykonane przez mistrza krakowskiej Biblii Pauperum, "Stworzenie aniołów" i "Stworzenie słońca i księżyca" oraz "Święta rodzina z dwunastoletnim Chrystusem w drodze do świątyni jerozolimskiej".
 
 

 
W Bazylice Mariackiej oprócz najstarszych witraży można podziwiać też te wykonane przez najwybitniejszych twórców w tej dziedzinie – Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera. Duże, bo mające około 8 metrów wysokości okno fasady wypełnione jest barwną kompozycją witrażową złożoną z 36 przedstawień zaprojektowanych przez duet Wyspiański i Mehoffer. Ukazują one sceny z życia Matki Boskiej oraz – po bokach – wizerunki jej przodków. Witraż, nawiązujący do sztuki późnego średniowiecza, jest efektem ścisłej współpracy twórców, jednak nieco większy wkład wniósł Wyspiański, który był autorem kompozycji ogólnej.





W chwili otrzymania zamówienia na projekt witrażu
Stanisław Wyspiański i Józef Mehoffer
mieli zaledwie 21 lat; prace do kościoła Mariackiego
były ich pierwszymi, a zarazem niezwykle
prestiżowymi zleceniami na polu projektowania
przeszkleń ozdobnych.

 


 W kaplicach bocznych kościoła znajdują się różnorodne witraże wykonane w kilku okresach. Większość z nich dostarczyła w latach 90. XIX wieku pracownia Teodora Zajdzikowskiego.  

 W tej grupie wyróżnia się przeszklenie okna kaplicy Aniołów Stróżów z kwaterą figuralną zaprojektowaną około 1898 roku przez Wojciecha Weissa

 

 Kościół archikatedralny św. Stanisława i Wacława na Wawelu.

 


 

Katedra krakowska to chyba jedyna budowla na świecie, na której witraże miała wpływ akcja tajnej grupy spiskowców. Jak do tego doszło?
W latach 90. XIX wieku przystąpiono pod kierunkiem Sławomira Odrzywolskiego do szeroko zakrojonego remontu budowli, który ze względu na skalę przedsięwzięcia określany jest jako wielka restauracja katedry. Jednym z jego głównych celów było przywrócenie świątyni przeszkleń figuralnych, wiadomo było bowiem, że witraże stanowiły część gotyckiego wystroju wnętrza. Z wyjątkiem niewielkiego herbu Starykoń, zachowanego w kaplicy Szafrańców, kompozycje te przepadły jednak niemal bez śladu.

Matka Boska Ostrobramska, proj. Józef Mehoffer, wyk. Zakład Witrażów S. G. Żeleński, 1908,

Kilka lat po rozpoczęciu restauracji Kraków obiegła informacja, że nowe witraże katedry zamówiono za granicą. Okazało się wówczas, że przeszklenia najważniejszej polskiej świątyni miały powstać w zakładzie Mayera w Monachium i pracowni Fritza Geigesa we Fryburgu Bryzgowijskim. Wobec niewątpliwych sukcesów polskich projektantów, w tym Józefa Mehoffera, który zwyciężył w międzynarodowym konkursie na projekty katedry we Fryburgu w Szwajcarii, decyzja spotkała się z oporem opinii publicznej. Oliwy do ognia dolał fakt, że niedługo później doszło do strajku dzieci we Wrześni, prześladowanych przez pruskich nauczycieli za odmowę uczenia się religii w języku niemieckim, a podszyte patriotycznym uniesieniem nastroje antygermańskie osiągnęły we wszystkich trzech zaborach swój punkt kulminacyjny. W roku 1902 doszło nawet do wystąpienia wspomnianej grupy spiskowców, którzy zapowiedzieli zamiar wybicia niemieckich witraży katedry, przytaczając w anonimowych okólnikach cytat z Reduty Ordona Mickiewicza: dzieło zniszczenia w dobrej sprawie jest święte, jak dzieło tworzenia. W tej sytuacji usunięto z kaplicy biskupa Gamrata monachijski witraż z wizerunkiem św. Katarzyny i nie odważono się sprowadzić kompozycji Geigesa przeznaczonych do okien nawy i niektórych innych kaplic...

Ukrzyżowanie, proj. Józef Mehoffer, wyk. Zakład Witrażów S. G. Żeleński, 1923–1925



Do witraży kościoła wawelskiego należą również trzy kompozycje w niewielkich otworach okiennych krypty marszałka Józefa Piłsudskiego. Są to wykonane w Wiedniu kopie średniowiecznych kwater austriackich. W krakowskiej katedrze przeszklenia te pojawiły się dopiero w roku 1936 r.

 

 


 

 Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej - klasztor augustianów

 

w ołtarzu głównym 

Kościół św. Katarzyny wraz z klasztorem był pierwotnie wyposażony w witraże, jednak w wyniku
burzliwych dziejów przepadły one niemal bez śladu.


 Witraże w kaplicy Matki Boskiej Pocieszenia:

  • Matka Boska Częstochowska : proj. Zdzisław Gedliczka wyk. Krakowski Zakład Witraży (rekonstrukcja), 1972
  •  Św. Maksymilian Maria Kolbe : proj. Jan Stańda wyk. Krakowski Zakład Witraży, 1972 

  

Bł. Izajasz Boner, proj. Zdzisław Gedliczka, wyk. Tadeusz Wilkosz, Kraków, 1943–1944

 Jedynym oryginalnym przeszkleniem w zespole kościoła św. Katarzyny jest Bł. Izajasz Boner w dedykowanej mu kaplicy sąsiadującej z kaplicą Matki Boskiej Pocieszenia. 

W klasztorze Ojców Augustianów na krakowskim Kazimierzu znajduje się mało znany, oryginalny witraż zaprojektowany przez Jana Matejkę przedstawiający św. Leonarda. Dzieło to przez dziesięciolecia uchodziło za zaginione i na co dzień przechowywane jest w klasztornej kaplicy.

 

Matejko zaprojektował witraż z myślą o krypcie św. Leonarda w Katedrze Wawelskiej. Witraż znajdował się w katedrze do lat trzydziestych XX w., gdy podjęto decyzję o rekonstrukcji trzech romańskich okienek krypty. Po demontażu kompozycję przekazano do Muzeum Metropolitalnego. W okresie okupacji trafił on do klasztoru augustianów. Został on zabezpieczony tak skutecznie, że przez kolejne kilkadziesiąt lat uznawano go za bezpowrotnie zaginiony. Odnaleziono go przypadkiem dopiero pod koniec XX wieku.

Św. Leonard, proj. Jan Matejko, wyk. Carl Geyling, Wiedeń, 1878–1879

 Kościół Świętego Krzyża

 Stosunkowo niewielki, gotycki kościół Świętego Krzyża kryje nie tylko unikatową w skali Krakowa architekturę wnętrza, ale również interesujący witraż. Budowa świątyni rozpoczęła się prawdopodobnie na początku XIV w.

 



Do postaci świętego pozował Henryk Molicki, mistrz cechu piekarzy - pomysłodawca  fundacji witrażu.

 


A tak na marginesie. W tym kościele szkice Doktorów Kościoła 1:1 wykonane przez S. Wyspiańskiego posłużyły Antoniemu Tuchowi do wykonania rekonstrukcji.

 Kościół św. Barbary - jezuici 

 Kościół św. Barbary jest jednonawowy. Powstał przez powiększenie kaplicy cmentarnej ufundowanej przez Mikołaja Wierzynka. W latach 1394-1402 trójprzesłowa kaplica została powiększona o dwa przęsła (prawdopodobnie z fundacji królowej Jadwigi). Oprócz ołtarza głównego posiadała cztery ołtarze boczne.

 


 Witraże po obu stronach ołtarza głównego pochodzą z pierwszej połowy XX wieku i przedstawiają Najświętsze Serce Pana Jezusa oraz Niepokalane Serce Najświętszej Maryi Panny.

 



 

 Życie nasze to splot wydarzeń posklejanych jak różnokolorowe witrażowe szkiełka w jeden witraż całej naszej obecności na ziemi. Te szkiełka to nie tylko, zbiór radosnych kolorów przepuszczających do wnętrz tęczę słonecznych promieni, ale wśród nich w witrażu zdarzają się szkiełka szare, przez które nie przebija się słońce. Tak jak w naszym życiu zamykającym się między jego początkiem i końcem są szkiełka kolorowe, to młodość, wiek twórczy, radość przebywania wśród przyjaznych ludzi i pięknej przyrody, jest miłość i różne jej oblicza, a także wspomnienia te dalekie i bliskie. Jednak wśród tych wesołych kolorów czai się bardzo często szarość, a nawet czerń. /Jerzy Świstun/

 

 Wyższe Seminarium Duchowne Księży Michalitów w Krakowie znajduje się przy ul. Kazimierza Wielkiego 95A (dzielnica Krowodrza).

 


Witraże w kaplicy seminaryjnej: Jezus Miłosierny oraz bł. ks. Bronisław Markiewicz, bł. ks. Wojciech Nierychlewski oraz s. Anna Kaworek.  

 

Podsumowując, witraże to coś więcej niż tylko dekoracyjne szkiełka. Kochamy je za ich niepowtarzalną grę światła i kolorów, za ręczne rzemiosło i tradycję, którą kontynuują, oraz za emocje, które wywołują. To forma sztuki, która wprowadza do naszego życia elementy piękna, historii i indywidualizmu. Niezależnie od tego, czy znajdują się w kościele, witrażowej lampie, czy oknie naszego domu, witraże zawsze będą fascynować i zachwycać. /https://antyki.eu/

 

 





Ps. Ironicznie o witrażach też można było usłyszeć wśród bohemy Młodej Polski: 

 

    Gdy kto kupi sobie placyk,
    Aby zbudować pałacyk,
    Czym najlepszy gust okaże?
    Wprawiając szybko witraże.
    Gdy kto pokumał się z biesem
    I duszę zgubił z kretesem,
    Czym przewiny swoje zmaże?
    Fundując wielkie witraże.
    (...)
    Urzędnik - nie wie, co zrobić,
    Chciałby domek przyozdobić,
    Ale ma zbyt szczupłą gażę -
    Daję na spłaty witraże.
    A jeżeli mam grobowiec,
    Jak tu go przystroić, powiedz?
    Jak uwiecznić zmarłych twarze?
    Daj te gęby na witraże.
    (...)

 Tadeusz Boy-Żeleński 

 

Ps.2  

KBF.Kraków: Przewodnik po krakowskich witrażach







Komentarze

Popularne posty z tego bloga

ŁOMNICA - tatrzańska królowa

Zalew Zegrzyński i piękne okolice Serocka.

Wybrzeże Łotwy - pięknie i pusto.

Szlak Graniczny: Wetlina, Rabia Skała, Rawki

Krakowski klasztor i kościół augustianów

Łazienki Królewskie - jesienne oddechy

Bałkańskie koty 2009 -2023 [foto album]